حافظه و آگاهی؛ فرضیهای دربارهٔ ارتباط مغز و روان
در این یادداشت، مدلی برای ارتباط حافظه، فعالیت عصبی و آگاهی مطرح میکنم و رابطهٔ مغز و روان را از این زاویه بررسی میکنم.

حافظهٔ فوری و فرایند فکرکردن
در این یادداشت، حافظهٔ فوری را چرخهای از فعالیت در مدارهای مغز، از جمله مسیر تالاموکورتیکال، در نظر میگیرم. فکرکردن و تصمیمگیری در این چرخه از ژنتیک، محیط، آموزش و حافظه تأثیر میپذیرند. اطلاعات میان نواحی مغز جابهجا میشود و هر ناحیه در هماهنگی بخشی از رفتار نقش دارد.
در مدلی که پیشنهاد میکنم، امواج تتای نورونهای ناحیهٔ CA1 هیپوکامپ، اطلاعات اولیهٔ حافظه را به «روان» میرسانند و حافظه در آنجا ثبت میشود. در ادامه، چشم ذهن یا تخیل، اطلاعات را از روان به قشر مغز بازمیگرداند.
بازسازی شماتیک شکل ۳: هیپوکامپ و نام نواحی آن. برچسب «تاج عصبی» حذف شده؛ تصویر به مقیاس واقعی نیست و جایگزین اطلس آناتومی نمیشود.
بازسازی شکل ۸: حافظهٔ کاری، زبان و بینایی در مدل پیشنهادی. املای بروکا و ورنیکه اصلاح و عبارت نادرست «فرکانس ۱۰۰۰ نانومتر» حذف شده است؛ این کارکردها به شبکههای گسترده وابستهاند.
حافظهٔ بلندمدت؛ مدل پیشنهادی
فرضیهام این است که حافظهٔ بلندمدت در «روان» ثبت میشود و ارتباط روان با دستگاه عصبی، بهویژه قشر مغز، پیوسته برقرار است. در این مدل، امواج گاما یا فوتونها از روان به بافت قشر مغز میرسند.
برای توضیح سازوکار احتمالی این ارتباط، به نمودار فاینمن و رابطهٔ دو فوتون با یک پوزیترون و یک الکترون اشاره میکنم. در این برداشت، الکترونها میتوانند به ایجاد پتانسیل عمل منجر شوند. احتمال دیگری که مطرح میکنم، آزادشدن گلوتامات با دو فوتون است؛ گلوتامات نیز با اثر بر گیرندهها، فعالیت الکتریکی نورون را تحریک میکند. اینها اجزای سازوکاری هستند که در این یادداشت پیشنهاد میکنم.
مدل پیشنهادی تعامل مغز و روان؛ بازسازی شکل ۱ با اصلاح حروفچینی و مسیرهای خواناتر. این مدل تأیید تجربی نشده است.
بازطراحی شکل ۲: طرح شماتیک نابودی الکترون و پوزیترون. این فرایند بهخودیخود مدرکی برای سازوکار حافظه نیست.
بازسازی شکل ۵: تبادل پیشنهادی در مدل پیشنهادی. علامت سؤال گیرندهها حفظ شده است؛ شکل، سازوکار اثباتشدهای را نشان نمیدهد.
بازسازی سادهشدهٔ شکل ۷: اجزای مدل پیشنهادی حافظه. عدد و واحد نامعتبر حذف شدهاند؛ اتصالها طرح مدلاند و نقشهٔ دقیق مدارهای عصبی نیستند.
چرا این مدل را مطرح میکنم؟
برای توضیح این نگاه، از کارکرد چند اندام مثال میزنم. ریه اکسیژن را از هوا میگیرد و به خون میرساند؛ قلب خون را به گردش درمیآورد؛ شبکیه هم نور را دریافت میکند و اطلاعات بینایی را به قشر مغز میفرستد. با تکیه بر این قیاس، مغز را واسطهٔ دریافت محرکها و ارتباط دوطرفه با روان در نظر میگیرم. مثال دیگرم، آب پشت سد است: آب ذخیره شده، اما با بازشدن شیر، جریان پیدا میکند.
در ادامهٔ این استدلال، احتمال قویترماندن حافظه در برخی افراد مبتلا به اسکلروز جانبی آمیوتروفیک، افراد نابینا یا افراد لوبوتومیشده با آسیب گستردهٔ قشر مغز را مطرح میکنم.
همچنین دشواری فکرکردن هنگام بیهوشی یا مسمومیت با ملاتونین یا فنوباربیتال را به افزایش گابا و مهار هستهٔ رتیکولار تالاموس، قشر مغز و هستهٔ پیشاپتیک هیپوتالاموس مرتبط میدانم. در این مدل، افزایش فعالیت گیرندهٔ GABA-A با خوابآلودگی، خواب و بیهوشی همراه است و مهار سلولهای هرمی و گرانول، ارتباط میان مغز و روان را قطع میکند. استدلالم در پایان این است که چون محل مشخصی برای ذخیرهٔ حافظهٔ بلندمدت در مغز در نظر نمیگیرم، ثبت آن را به روان نسبت میدهم.
بازسازی شکل ۴: مسیر بینایی در مدل پیشنهادی. ارتباط با «روان» بهصورت پیشنهادی مشخص شده؛ مسیرهای بینابینی بینایی برای سادهسازی نمایش داده نشدهاند.
آگاهی
در تعریف پیشنهادی من، آگاهی با ارتباط میان مغز، حافظه و روان پیوند دارد. فرض میکنم در انسان و حیوان، جریانی از امواج الکترومغناطیسی میان مغز و روان برقرار است. در نوشتهٔ اصلی به حدود شش بخش نورون اشاره کردهام که پتانسیل عمل تولید میکنند و آنها را با این فعالیت مرتبط دانستهام.
برداشتم این است که داروهای بیهوشی، با وجود اثر بر بخشهای متفاوت نورون، در نهایت فعالیت الکترومغناطیسی نورونهای مغز را کاهش میدهند. در این چارچوب، بازهٔ ۰ تا ۴ هرتز را با بیهوشی و بازهٔ ۴۰ تا ۱۰۰ هرتز را با فعالترشدن فرد مرتبط میدانم.
برای توضیح حافظه، از ثبت اطلاعات در رایانه هم کمک میگیرم و به سیلیکون، سرامیک و دیسک فشرده اشاره میکنم. در این قیاس، نور و امواج الکترومغناطیسی را پایهٔ کارکرد ذهنی رایانه و مغز میدانم. تعریفم از حافظه، ثبت امواج الکترومغناطیسی در روان است. احتمال میدهم افکار ما نیز حافظه داشته باشند و آگاهی را «زندهبودن بهاضافهٔ حافظه» تعریف میکنم.
بازسازی شکل ۶: الگوی مفهومی دوقطبی و سلول هرمی. خطوط، میدان الکتریکی اندازهگیریشده نیستند.
هشت شکل از فایل اصلی
تصاویر اصلی بدون دستکاری حفظ شدهاند. برخی از آنها مدل پیشنهادی نویسنده را نشان میدهند؛ نمایششان بهمعنای تأیید سازوکارهای مطرحشده نیست. برای خواندن نوشتههای ریز، هر تصویر را در اندازهٔ کامل باز کنید.







